جًستار آموزشی: طرز فکر و یادگیری

طرز فکر ثابت و رشد کدامند و چگونه تغییر می‌کنند؟

عنوان «طرز فکر و یادگیری» به دو مفهوم خیلی مهم در رشد فردی و موفقیت اشاره دارد. نحوه فکر کردن و چگونگی یاد گرفتن دو مفهومی است که به‌شدت به هم مرتبط هستند. «طرز فکر»[1] را می‌توان مجموعه نگرش‌های تثبیت شده یک فرد در نظر گرفت. طرز فکر، نحوه نگاه ما به دنیای اطراف، و «نگرش»[2]نحوه تعامل ما با جهان، با توجه به دیدگاهمان است. طرز فکر به باور شخص نسبت به ثابت یا قابل تغییر بودن مواردی چون هوش و استعداد اشاره دارد. تحقیقات نشان داده که نگرش ما تاثیر بسیاری بر سبک زندگی ما و روش اداره و مدیریت آن دارد. طرز فکر یک صلاحیت کلیدی در یادگیری اجتماعی–عاطفی است. پژوهش‌های خانم دکتر کارول دویک[3]، که از پیشروان مطالعات در زمینه طرز فکر است، رابطۀ قدرتمندی را بین طرزفکر و موفقیت نشان داده است. تحقیقات همچنین نشان می‌دهد که طرزفکر می‌تواند تغییر کند. پژوهش‌ها دو نوع طرز فکر ثابت و رشد را شناسایی کرده است.

طرز فکر ثابت[4]: فرد دارای ذهنیت ثابت، معتقد است که مواردی چون هوش و استعداد ویژگی‌های ثابت هستند و نمی‌توان آنها را تغییر داد.با داشتن این باور که صلاحیت‌ها و توانایی‌ها ثابت است، فرد در ذهن خود مجبور است که بارها و بارها خود را به‌دیگران ثابت کند. این گروه وقت خود را صرف مستند کردن هوش یا استعداد خود می‌کنند، به جای اینکه آن را توسعه دهند. آنها همچنین معتقدند که استعداد به تنهایی و با کمترین تلاش باعث موفقیت می‌شود.
طرز فکر رشد[5]: فرد با ذهنیت رشد، معتقد است که هوش و استعداد می‌تواند از طریق ممارست و سخت کوشی، به مرور رشد کند. علاقه به رشد و بهبود خود، و عزم رسیدن به آن، حتی وقتی کارها به‌خوبی پیش نمی رود، نشانه‌ای از طرز فکر رشد است. افراد با طرز فکر رشد، موفقیت را حاصل تلاش زیاد، یاد گرفتن، و بهبود مداوم خود می‌دانند. مطالعات نشان داده است که دانشجویانی که دارای طرز فکر رشد هستند، در مواردی که فعالیتی چالش برانگیز باشد، انگیزه و اشتیاق بیشتری پیدا می‌کنند.

فرد با طرز فکر ثابت معتقد است که هوش و استعداد ویژگی‌های ذاتی هستند و تغییر نمی‌کنند. در مقابل، دانشجوی با طرز فکر رشد معتقد است که توانایی ذهنی می‌تواند در نتیجه تلاش، پشتکار و تمرین بهبود یابد. باورهای طرز فکر ثابت بر قضاوت متمرکز است، در حالی که باورهای طرز فکر رشد بر تغییر تمرکز دارد.به‌زبانی دیگر، فرد با طرز فکر ثابت نگران این است که بقیه در موردش چگونه قضاوت می‌کنند؛ در مقابل، فرد با طرز فکر رشد بر روی پیشرفت و بهبود خود متمرکز است. با تغییر طرز فکر، از ثابت به رشد، عملکرد فرد بهتر می‌شود. به این منظور، فرد باید تغییر از چارچوب ذهنی«قضاوت کردن و قضاوت شدن»، به چهارچوب «یادگیری و کمک به یادگیری» را در دستور کار قرار دهد. خلاصه اینکه فرد باید به این باور برسد که «شدن» بهتر از «بودن» است. در جدول 1 عملکرد ذهنیت ثابت و ذهنیت رشد با یکدیگر مقایسه شده است.

جدول 1. مقایسۀ طرز فکر ثابت و طرز فکر رشد

طرز فکر ثابت	طرز فکر رشد
من نمی‌توانم	من هنوز نمی‌توانم
استعداد و توانایی‌های من تغییر ناپذیر هستند	استعداد و توانایی‌های من قابل رشد هستند
در انجام یک کار یا خوب هستم یا بد	هر آنچه را که برایش تلاش کنم، می‌آموزم
اگر از کاری بهراسم تسلیم می‌شوم	اگر از کاری بهراسم، با پشتکار به مقابله با هراسم می‌روم
دوست ندارم به چالش کشیده شوم	دوست دارم خود را به چالش بکشم
چون شکست می‌خورم پس خوب نیستم	از شکست می‌آموزم
دوست دارم باهوش به‌نظر برسم	دوست دارم سخت کوش باشم
اگر موفق شوی احساس خطر می‌کنم	اگر موفق شوی روحیه و الهام می‌گیرم
این توانایی من است که تعیین کننده است	این نگرش من است که تعیین کننده است
اگر موفق شوم خوبم و اگر شکست بخورم بدم (نتیجه یعنی همه چیز)	به‌خوبی می‌دانم که تلاش من، مستقل از نتیجه آن، ارزشمند است
اگر شکست بخورم برای آن دلیل می‌تراشم. در شکست من، همه مقصرند جز خودم	اگر شکست بخورم ناراحت می‌شوم، ولی از آن می‌آموزم و بر آن چیره می‌شوم
هنگام مطالعه این درس همواره امتحان آن را در خاطر دارم	هنگام مطالعه این درس زندگی بعد از دانشگاه را در خاطر دارم و برای آن می‌آموزم

اصلاح طرز فکر، و گذر از ستون سمت راست جدول 1، به ستون سمت چپ آن، نیاز به ممارست دارد. برای انجام موفقیت آمیز این فرایند، توجه به موارد زیر می‌تواند راهگشا باشد.

ضعف‌های خود را بشناسیم،
یاد بگیریم که به چالش‌ها به‌صورت فرصت نگاه کنیم،
یادبگیریم که شکست را پذیرا باشیم،
به‌دنبال تایید شدن توسط دیگران نباشیم،
تمرکز خود را بر یادگیری قراردهیم،
یادبگیریم که چگونه انتقادات را قبول و به‌طور موثر به‌کارگیریم،
بیشتر بر فرایند، و نه نتیجه، تمرکز داشته باشیم.

در جدول 2. مراحل عملی تغییر طرز فکر ارایه شده است.

جدول 2. مراحل عملی تغییر طرز فکر

1. آگاه شدن از گفت‌وگوی درونی: به جملاتی که در ذهنت می‌گویی توجه کن:«من همیشه خراب می‌کنم»، «من باهوش نیستم». این‌ها را شناسایی کن، چون اولین قدم تغییر است.
2. بازنویسی افکار: هر فکر منفی را تبدیل کن:به جای «نمی‌توانم یاد بگیرم»، بگو «هنوز یاد نگرفتم، ولی می‌توانم». این کلمه «هنوز» خیلی قدرتمند است.
3. عوض کردن نگاه به شکست: به جای اینکه شکست را «پایان» ببینی، آنرا «اطلاعات» ببین، نه قضاوت. مثلاً:«چرا اشتباه کردم؟»، «دفعه بعد چه کار متفاوتی می‌کنم؟»
4. تمرکز روی فرآیند، نه نتیجه: به جای اینکه فقط نتیجه مهم باشد، روی تلاش، تمرین و پیشرفت تمرکز کن. این باعث می‌شود انگیزه‌ات پایدار بماند.
5. محیط خود را تغییر بده: با آدم‌هایی باش که رشد می‌کنند، یاد می‌گیرند، و حمایت می‌کنند؛ چون طرز فکر خیلی از محیط تأثیر می‌گیرد.
6. اقدام‌های کوچک ولی مداوم: تغییر بزرگ از کارهای کوچک می‌آید:روزی ۲۰ دقیقه یادگیری، یک چالش کوچک در روز، هر شب نوشتن یک پیشرفت

تمرین ساده روزانه: هر شب این 3 سؤال را جواب بده:امروز چه چیزی یاد گرفتم؟، کجا اشتباه کردم؟، فردا چه چیزی را بهتر انجام می‌دهم؟
باید توجه داشت که ممکن است گاهی به طرز فکر قبلی برگردی. این امری طبیعی است.تفاوت آدم موفق این است که برمی‌گردد و ادامه می‌دهد

نقش آموزشگران

مغز هرکس دارای مقدار ثابتی ذکاوت نیست بلکه همانند یک ماهیچه، با به کارگیری آن، تغییر کرده و قوی‌تر می‌شود. هر چه بیشتر خود را به چالش بکشیم، مغز ما بیشتر رشد خواهد کرد.به دانشجویانی که نتیجه ضعیفی در یک امتحان به‌دست آوردند، این فرصت داده شد تا برگۀ امتحان همکلاسی‌های خود را ملاحظه کنند. دانشجویان با طرز فکر رشد ورقۀ دانشجویان با نمره بسیار بهتر از خود را مرور کردند چون طبق معمول، به‌دنبال تصحیح ضعف‌های خود بودند. اما دانشجویان با طرز فکر ثابت و ایستا برگه‌های افرادی که نتیجه ضعیف‌تری از خودشان داشتند را بررسی کردند؛ چون این کار به‌آنها حس بهتری نسبت به خودشان می‌داد. آموزشگران می‌توانند با به‌کارگیری ترفندهایی، ذهنیت دانشجویان را به‌سمت طرز فکر رشد هدایت کنند.

به‌جای اینکه دانشجویان را به دو دستۀ‌ قوی و ضعیف یا موفق و ناموفق تقسیم کنیم؛ بهتر است آنها را به دوگروه یادگیرنده و غیر یادگیرنده تقسیم نماییم.
علاوه بر نتیجه نهایی، به تلاش‌های صورت گرفته در طول فعالیت درسی نیز ارج بگذاریم: «شما در این زمینه عالی عمل کردید. مطمئن هستم که خیلی سخت کار کرده‌اید».
فرهنگ ریسک پذیری را تشویق کنیم. به پذیرش چالش‌های سخت بیش از دستیابی به موفقیت آسان، ارزش قائل شویم.
به‌عنوان بخشی از بازخورد کتبی به دانشجویان (به ویژه افرادی که عملکرد ضعیف‌تری دارند)، انتظارات بالای خود را، بیان کنیم: «من این نظرات را به شما می‌دهم زیرا استانداردهای بالایی دارم و می‌دانم که می‌توانید آنها را برآورده کنید.».
به دانشجویان نشان دهید که اشتباه بخشی از فرایند یادگیری است.
علاوه برنمایش کارهای تکمیل شده دانشجویی، کارهای در حال انجام یا پیش‌نویس‌ها را هم نمایش دهید تا دانشجویان ببینند که چگونه کار، با تلاش و کسب بازخورد، تکامل می‌یابد.
در پایان یک فعالیت یادگیری، از دانشجویان بخواهید که اشتباهاتی را که در خلال انجام فعالیت داشته‌اند، با همکلاسی‌های خود، به اشتراک بگذارند.

در بحث طرز فکر، اغلب با مفاهیمی چون باور، ارزش، نگرش و رفتار روبرو می‌شویم. در حاشیه 1 این مفاهیم به‌طور خلاصه تعریف و تفاوت‌های آنها با یکدیگر، نشان داده شده است. از میان چهار مفهوم باور، ارزش، نگرش و رفتار؛ سه مورد اول امری درونی بوده و عامل چهارم، یعنی رفتار، امری بیرونی و قابل مشاهده است.

حاشیه 1. باور، ارزش، نگرش، رفتار

شکل 1.

باور[6]، اعتقاد یا عقیده، وضعیتی در ذهن است که با وجود آن، فرد فکر می‌کند که چیزی درست است، بدون توجه به اینکه آیا شواهد تجربی یا دلایل عقلی و منطقی‌ برای آن وجود دارد یا نه.به‌زبانی، باورها فرض‌ها و اعتقاداتی است که ما بر اساس تجربیات گذشتۀ، آنها را درست می‌دانیم.
ارزش‌ها[7] عقایدی است که افراد یا گروه‌های انسانی دربارۀ آنچه مطلوب، مناسب، خوب یا بد است، دارند. ارزش‌های گوناگون، نمایانگر جنبه‌های اساسی تنوع در فرهنگ انسانی است. ارزش‌ها معمولاً از عادت و هنجارسرچشمه می‌گیرند. به‌زبان دیگر، ارزش‌ها ایده‌های شایسته‌ای هستند که برای اشیا، مفاهیم و افراد ساخته می‌شود.
نگرش به مجموعه‌ای از عواطف، باورها و رفتارها نسبت به یک شی، شخص یا واقعه خاص، است. نگرش‌ها اغلب نتیجه تجربه یا تربیت است و می‌تواند تأثیر زیادی بر رفتار بگذارد. نگرش‌ها برخاسته از ارزش ها و باورهای اصلی است، که ما در درون خود داریم. نگرش هر فرد، از تجربه‌های شخصی وی نسبت به شرایط مختلف، پدید می‌آید. نگرش تعیین‌کننده دیدگاه فرد به جهان هستی و خود، و همچنین تعیین‌کننده نوع رفتار فرد به شرایط مختلف است. نگرش، با مطالعه و کسب آگاهی و تمرین، قابل تغییر از حالت منفی به مثبت است. نگرش دارای سه ویژگی است: نخست آنکه معطوف به یک شیء، شخص، رویداد، و یا موقعیت است. دوم آنکه معمولاً ارزشیابانه است و سوم آنگه دارای ثبات و دوام قابل توجهی است.
رفتار[8] پاسخی است که ارگانیسم به انگیزه بیرونی می‌دهد. به بیان دیگر رفتار واکنشی است که در برابر یک عمل یا کنش بیرونی از موجود زنده سر می‌زند. به زبان دیگر، رفتارها نحوۀ بیان و نمایش سیستم های درونی شده (نگرش‌ها، باورها و ارزش‌ها) است. چه بخواهیم و چه نخواهیم، رفتارهای ما همواره افکار درونی، باورها و طرز فکر ما را، با دنیای خارج از ما، به اشتراک می‌گذارد.‌

تعیین طرز فکر

تا وقتی تشخیص ندهیم کجا هستیم، تغییر واقعی سخت می‌شود.در جدول 3 مقایسه‌ای ساده و کاربردی بین طرز فکر ثابت و رشد، بر اساس ایده‌های کارول دووک، آمده است.

جدول 3. چک ‌لیست مقایسه طرز فکر ثابت و رشد

موقعیت	طرز فکر ثابت	طرز فکر رشد
چالش‌ها	اجتناب می‌کنم	استقبال می‌کنم
اشتباه	احساس شکست و بی‌ارزشی	فرصت یادگیری
تلاش	نشانه ضعف است	راه پیشرفت است
موفقیت دیگران	حسادت یا ناامیدی	الهام گرفتن
بازخورد/انتقاد	ناراحت می‌شوم، دفاعی	گوش می‌دهم و اصلاح می‌کنم
باور درباره توانایی	ثابت و تغییرناپذیر	قابل رشد با تمرین
هدف	اثبات خودم به دیگران	بهتر شدن نسبت به قبل
در برابر سختی	زود تسلیم می‌شوم	ادامه می‌دهم
گفت‌وگوی درونی	«نمی‌توانم»	«هنوز بلد نیستم»
تمرکز	نتیجه سریع	فرآیند و پیشرفت

در استفاده از جدول 3 باید ببینیم در هر ردیف به کدام سمت نزدیکتریم. مقایسه تعداد گزاره‌های هر یک از ستون‌های ثابت و رشد، ایده‌ای از طرز فکر فرد را به دست می‌دهد. اگر بخواهیم دقیق‌تر باشیم می‌توانیم برای هر گزاره از مقیاسی عددی استفاده کنیم. صفر برای حالت ثابت، یک برای حالت بینابین و 2 برای حالت رشد. حاصل جمع امتیازها اگربین صفر تا 8 باشد، معرف طرز فکر ثابت است، ۹–۱۵ معرف طرز فکر ترکیبی و قابل بهبود، و ۱۶–۲۰ نیز نشانگر طرز فکر رشد قوی است. باید توجه داشت که طرز فکر هیچ‌کس ۱۰۰٪ رشد یا ۱۰۰٪ ثابت نیست.هدف این نیست که کامل باشیم، بلکه هدف آنست که از طرز فکر خود آگاه شویم و به تدریج آن را بهبود بخشیم. تغییر طرز فکر کار یک‌شبه نیست، ولی کاملاً شدنی است.

همین سنجش را می‌توان با دقتی بیشتر برای حالتی خاص، مثلا برای تعیین طرز فکر دانشجویان دوره کارشناسی نیز به کار گرفت (جدول 4).

حدول 4. تعیین طرز فکر برای دانشجوی کارشناسی

زمینه	ثابت (0)	رشد (1)
درس و یادگیری	وقتی مطلب سخت است، سریع ناامید می‌شوم	برای فهمیدن بیشتر، منبع یا روش جدیدی را امتحان می‌کنم
درس و یادگیری	فقط برای نمره می‌خوانم	دنبال فهم عمیق هستم حتی اگر زمان ببرد
امتحان و نمره	نمره کم = من باهوش نیستم	نمره کم = باید روش مطالعه‌ام را تغییر بدهم
امتحان و نمره	فقط به نتیجه فکر می‌کنم	به پیشرفت خودم نسبت به قبل توجه می‌کنم
مواجهه با سختی	وقتی درس سخت می‌شود، عقب می‌کشم	زمان بیشتری می‌گذارم، یا کمک می‌گیرم
مواجهه با سختی	از درس‌های چالش‌برانگیز فرار می‌کنم	عمداً بعضی چالش‌ها را انتخاب می‌کنم
مقایسه با دیگران	وقتی کسی بهتر است، ناامید می‌شوم	سعی می‌کنم از او یاد بگیرم
مقایسه با دیگران	خودم را با دیگران قضاوت می‌کنم	خودم را با گذشته‌ام مقایسه می‌کنم
بازخورد از استاد	از انتقاد ناراحت می‌شوم یا نادیده می‌گیرم	از بازخورد برای بهتر شدن استفاده می‌کنم
بازخورد از استاد	سؤال پرسیدن را نشانه ضعف می‌دانم	سؤال می‌پرسم تا بهتر بفهمم
مدیریت زمان و تلاش	اگر سریع نتیجه نگیرم، رها می‌کنم	استمرار دارم، حتی اگر کند پیش بروم
مدیریت زمان و تلاش	فقط شب امتحان می‌خوانم	برنامه منظم (حتی ساده) دارم
گفت‌وگوی درونی	این رشته به دردم نمی‌خورد	هنوز کامل مسلط نیستم
گفت‌وگوی درونی	من استعداد ندارم	می‌توانم با تمرین بهتر بشوم

برای سنجش طرزفکر از روی جدول 4، برای هر گزینه ثابت صفر امتیاز، هر گزینه رشد یک امتیاز در نظر بگیرید. با درنظر گرفتن جمع کل امتیازها: صفر تا 7 معرف طرز فکر بیشتر ثابت؛ ۸–۱۲ معرف یک حالت بینابین (جای رشد زیاد داری)؛ و ۱۳–۱۴ معرف طرز فکر رشد خوب است. و بالاخره در پایان یک فهرست کوتاه، که پیشنهاد می‌شود هر شب مرور شود.

امروز چه یاد گرفتم؟
کجا اشتباه کردم؟
چه چیزی را ادامه دادم؟
یک فکر منفی را تغییر دادم؟
فردا چه چیزی را بهتر می‌کنم؟

منابع

Claro, S., Paunesku, D., & Dweck, C. S. (2016). A growth mindset mitigates the effects of poverty on academic achievement. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(31), 8664–8668. https://doi.org/10.1073/pnas.1608207113

Dweck, C. (2016). Mindset: The new psychology of success. Penguin Random House, New York, New York.

McGuire, S. Y. (2015). Teach students how to learn: Strategies you can incorporate into any course to improve student metacognition, study skills, and motivation. Stylus Publishing, Sterling, Virginia.

Test your mindset quiz https://www.positivityguides.net/test-your-mindset-quiz/

Yeager, D. S., & Dweck, C. S. (2012). Mindsets that promote resilience: When students believe that personal characteristics can be developed. Educational Psychologist, 47(4), 302–314. https://doi.org/10.1080/00461520.2012.722805

برای مطالعه بیشتر (ویدئو)

Mindset (5:05 m): https://fs.blog/2015/03/carol-dweck-mindset /

The power of belief (10:51 m): https://www.youtube.com/watch?v=KUWn_TJTrnU

Growth mindset introduction, TEDx (10:51 m) https://www.youtube.com/watch?v=pN34FNbOKXc

Growth mindset (8:25) https://www.youtube.com/watch?v=75GFzikmRY0

The Growth Mindset Carol Dweck Talks at Google (47:25 m)

https://www.youtube.com/watch?v=-71zdXCMU6A