یادگیری، به طور ساده «فرایند کسب دانش، مهارت، نگرش یا رفتار جدید از طریق تجربه، آموزش یا مطالعه» است. البته، پژوهشگران علوم تربیتی و روانشناسی، تعاریف دقیق‌تری را نیز برای یادگیری ارائه کرده‌اند. بر طبق یک تعریف رایج در روانشناسی «یادگیری تغییر پایدار در رفتار یا توانایی‌های ذهنی است که ناشی از تجربه یا تمرین باشد، نه حاصل از رشد طبیعی یا بلوغ فیزیکی». به عنوان مثال وقتی یک دانشجو فرمول‌های مقاومت مصالح را تمرین می‌کند و قادر می‌شود مسئله جدیدی را حل کند، یادگیری اتفاق افتاده است. در تعریف رفتاری «یادگیری تغییر قابل مشاهده در رفتار است». این دیدگاه، یادگیری را معادل با واکنش جدید به محرک‌ها می‌داند. مثل وقتی دانشجو پس از آموزش قادر است از نرم‌افزار متلب برای حل مسئله استفاده کند. بر طبق تعریف شناختی «یادگیری فرایند پردازش و سازماندهی اطلاعات در ذهن بوده و شامل درک، حل مسئله، تفکر انتقادی و یادآوری است». مثال: دانشجوی مهندسی مفاهیم کنترل و سیگنال را می‌فهمد و قادر است تحلیل سیستم انجام دهد. در تعریف اجتماعی و ساخت‌گرایانه «یادگیری فرایند فعال ساختن معنا و دانش با مشارکت اجتماعی است» .به زبانی، دانش از طریق تعامل با دیگران و محیط ساخته می‌شود، نه فقط از طریق حفظ کردن اطلاعات. مثل کار گروهی در پروژه مهندسی، که هر عضو نقش دانش خود را به کل تیم اضافه می‌کند. مرور تعاریف فوق ویژگی‌های عمومی یادگیری را به‌دست می‌دهد:

• تغییر پایدار: یادگیری کوتاه‌مدت نیست، و اثر آن باید ماندگار باشد.
• فعال بودن یادگیرنده: یادگیری وقتی اتفاق می‌افتد که فرد مشارکت فعال داشته باشد.
• فرایند چندمرحله‌ای: یادگیری شامل مشاهده، تمرین، تفکر و بازخورد است.
• چندبعدی بود: یادگیری دانش، مهارت، نگرش و رفتار را دربر می‌گیرد.

در عصر دیجیتال، یادگیری تعریف گسترده‌تر و پویاتری دارد، که فراتر از کلاس درس و کتاب بوده، و شامل تعامل با فناوری، داده‌ها و محیط‌های دیجیتال است. بر اساس پژوهش‌های نوین یادگیری دیجیتال «فرایندی است که در آن فرد با استفاده از فناوری‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های آموزشی برخط و منابع چندرسانه‌ای، دانش، مهارت، نگرش و قابلیت‌های خود را به‌صورت فعال، مشارکتی و خودتنظیم ‌شده، توسعه می‌دهد». ویژگی‌های کلیدی یادگیری در عصر دیجیتال عبارتند از:

• پویایی و انعطاف: دسترسی دائم به منابع آموزشی؛ امکان یادگیری در هر زمان و مکان؛ امکان یادگیری خٌرد.
• فعال و مشارکتی: تعامل برخط با همکلاسی‌ها، اساتید و جامعه ؛ همکاری در پروژه‌ها و فعالیت‌های گروهی برخط؛ و ایجاد دانش از طریق ساخت فعال معنا.
• فناوری‌محور: استفاده از ابزارهای شبیه‌ساز، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده (VR/AR)، نرم‌افزارهای تخصصی، و هوش مصنوعی برای بازخورد فوری و مربیگری شخصی، و پلتفرم‌های مدیریت یادگیری و ردیابی پیشرفت.
• خودتنظیمی و خودهدایت‌گری: یادگیرنده مسئول برنامه‌ریزی، انتخاب منابع و ارزیابی خود است؛ که محتاج تقویت مهارت مدیریت زمان، تمرکز و انگیزه درونی است.
• یکپارچگی با زندگی واقعی و مهارت‌ها: یادگیری هم‌زمان مهارت‌های فنی، نرم‌افزاری و اجتماعی؛ ارتباط مستقیم با صنعت و کاربرد عملی دانش؛ یادگیری مادام‌العمر و به‌روزرسانی مهارت‌ها.

مقایسه یادگیری سنتی و یادگیری دیجیتال (جدول 1) نشان می‌دهد که یادگیری دیجیتال، علاوه بر انعطاف و دسترسی بیشتر، یادگیرنده را فعال و مسئول مسیر یادگیری خود کرده و با فناوری و مهارت‌های نوین ادغام شده است.

یادگیری از راه دور

یادگیری از راه دور یا آموزش برخط، به معنای «فرایند آموزش و یادگیری است که در آن دانشجو و مدرس به صورت فیزیکی در یک مکان حضور ندارند و تعامل، آموزش و ارزیابی از طریق فناوری‌های ارتباطی انجام می‌شود». ویژگی‌های کلیدی یادگیری از راه دور عبارتند از:

• فاصله مکانی و زمانی: دانشجو و استاد می‌توانند در مکان‌ها و زمان‌های مختلف باشند. امکان یادگیری همزمان یا غیرهمزمان وجود دارد.
• تکیه بر فناوری: استفاده از اینترنت، سیستم‌های مدیریت یادگیری (مث (Moodle، ویدئو، پادکست، شبیه‌ساز، اپلیکیشن‌ها و ابزارهای ارتباطی.
• خودتنظیمی و مسئولیت‌پذیری: دانشجو مسئول برنامه‌ریزی، پیگیری درس، انجام تمرین و ارزیابی خود است.
• انعطاف‌پذیری و دسترسی گسترده: امکان یادگیری در هر مکان و زمان، برای افراد شاغل، دورافتاده یا با محدودیت فیزیکی.
• ارزیابی و بازخورد: امتحانات برخط، پروژه، کارپوشه، کوییز و بازخورد دیجیتال.

یادگیری از راه دور به سه صورت امکان‌پذیر است:

• همزمان (synchronous): کلاس برخط زنده استاد و دانشجو (توسط امکاناتی چونZoom ، Big Blue Button، Jitsi).  
• غیرهمزمان (Asynchronous) آموزش بر اساس محتوا و تمرین ضبط شده یا مستندات قابل دانلود. مثال: دوره‌های ویدیویی، گروه‌های بحث برخط.
• ترکیبی  :(Blended / Hybrid)ترکیب یادگیری حضوری و برخط. مثال: جلسات حضوری کارگاه + آموزش تئوری برخط.

در جدول 2، انواع یادگیری حضوری، برخط و ترکیبی با یکدیگر، مقایسه شده‌اند.

جدول 2 نشان می‌دهد که یادگیری حضوری برای تعامل مستقیم و فعالیت عملی مناسب است. یادگیری برخط انعطاف، دسترسی مادام‌العمر و مهارت دیجیتال را تقویت می‌کند. یادگیری ترکیبی نیز بهترین مزایا را در هم می‌آمیزد و برای رشته‌های فنی و مهندسی روشی آرمانی است. بررسی‌ها، در مورد نقاط قوت و ضعف آموزش از راه دور کماکان ادامه دارد. از جمله یافته‌های این بررسی‌ها، به موارد زیر می‌توان اشاره کرد:

• اثرگذاری آموزشی: بسیاری از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اگر دوره‌های برخط با طراحی مناسب، تعامل کافی و منابع چندرسانه‌ای اجرا شوند، می‌توانند به‌اندازه آموزش حضوری یا حتی بهتر عمل کنند. در مقابل، در دوره‌های طراحی‌نشده یا فاقد پشتیبانی مناسب، افت یادگیری، کاهش تعامل و دلزدگی، گزارش شده است.
• تعامل و مشارکت: مشارکت فعال (مثل بحث گروهی، پروژه مشترک، بازخورد فوری) مهم‌ترین عامل موفقیت در آموزش برخط است. نبود تعامل انسانی یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در یادگیری از راه دور شناخته شده است.
• انگیزش و خودتنظیمی: پژوهش‌ها تأکید دارند که یادگیری برخط نیازمند خودانضباطی، مدیریت زمان و انگیزه درونی است. دانشجویانی که این مهارت‌ها را ندارند، بیش از دیگران دچار افت تحصیلی یا رها کردن دوره می‌شوند.
• عدالت آموزشی و دسترسی: یادگیری از راه دور می‌تواند برای افرادی در مناطق دورافتاده، شاغلان یا افراد دارای محدودیت فیزیکی، فرصت برابر ایجاد کند. در مقابل، شکاف دیجیتال (نبود اینترنت پایدار، ابزار مناسب یا مهارت فناوری) مانعی جدی برای یادگیری، محسوب می‌شود.
• کیفیت محتوا و طراحی آموزشی: پژوهش‌ها نشان می‌دهند دوره‌های موفق برخط دارای ویژگی‌هایی چون ساختار مدولار، استفاده از ویدئو، تمرین تعاملی و ارزیابی مرحله‌ای، بازخورد مستمر از مدرس، و پشتیبانی فنی و آموزشی هستند.
• سلامت روانی و اجتماعی: برخی مطالعات به احساس تنهایی، فرسودگی و تنش ناشی از فناوری، در یادگیری برخط اشاره کرده‌اند. وجود برنامه‌های دارای ارتباط انسانی، جلسات زنده یا گروه‌های پشتیبان این مشکل را کاهش می‌دهند.
• آموزش ترکیبی: ترکیب یادگیری حضوری و برخط در اکثر مطالعات به‌عنوان الگویی مؤثرتر و پایدارتر پیشنهاد شده است.
• یافته‌های دوران کرونا: جهش ناگهانی آموزش مجازی باعث شد: توانمندی دیجیتال معلمان و دانشجویان افزایش یافته و زیرساخت‌ها رشد کند؛ و در مقابل چالش‌هایی مانند افت تعامل، خستگی دیجیتال و نابرابری دسترسی، تشدید شود.

به‌طور کلی، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که یادگیری از راه دور زمانی موفق است که طراحی آموزشی اصولی داشته باشد، حمایت و بازخورد مستمر فراهم شود، دسترسی عادلانه تضمین شود، و تعامل و انگیزش فراگیران حفظ گردد. در غیر این صورت، کیفیت یادگیری و تداوم مشارکت به شدت افت می‌کند.

موانع یادگیری

پژوهش‌ها، موانع یادگیری در میان دانشجویان (چه حضوری و چه مجازی) را  به چند دسته اصلی تقسیم می‌کند:

• موانع فردی و روان‌شناختی: اضطراب، افسردگی یا تنش‌های تحصیلی، بی‌انگیزگی یا نداشتن هدف روشن، ضعف در خودنظم‌دهی و مدیریت زمان، اهمال‌کاری و خستگی ذهنی، نبود مهارت‌های مطالعه و یادگیری مؤثر.
• موانع آموزشی و دانشگاهی: شیوه تدریس نامناسب یا صرفاً نظری، ارتباط ضعیف استاد با دانشجو، نبود بازخورد یا ارزیابی منظم، حجم زیاد مطالب بدون راهنمایی، عدم تنوع در روش‌های یادگیری.
• موانع فناورانه (در آموزش مجازی یا ترکیبی): اینترنت ضعیف یا قطع مکرر، نداشتن لپ‌تاپ یا ابزار مناسب، دشواری کار با سامانه‌های آموزشی، نبود پشتیبانی فنی سریع.
• موانع محیطی و خانوادگی: سر و صدای محیط خانه یا خوابگاه، مسئولیت‌های شغلی یا مراقبتی هم‌زمان، فشار مالی یا عدم حمایت خانواده، فضای نامناسب برای مطالعه.
• موانع اجتماعی و تعاملی: کاهش ارتباط با همکلاسی‌ها، نبود کار گروهی یا احساس تعلق، کمبود حمایت عاطفی یا دوستانه، انزوا در کلاس‌های برخط.
• موانع فرهنگی و نگرشی: نگرش منفی نسبت به یادگیری فعال، تصور اشتباه درباره بی‌اهمیت بودن برخی دروس، اعتماد پایین به اثربخشی آموزش مجازی، فشار برای نمره‌محوری به‌جای یادگیری عمیق.
• موانع اقتصادی: هزینه‌های اینترنت، کتاب، رفت‌وآمد یا خوابگاه، ناامنی شغلی و نیاز به کار هم‌زمان، دغدغه آینده شغلی و بازار کار.

موانع یادگیری در عصر دیجیتال ترکیبی از چالش‌های پیش گفته و مسائل نوظهور است. پژوهش‌ها معمولاً این موانع را در چند محور اصلی دسته‌بندی می‌کنند:

• حواس‌پرتی و بمباران اطلاعاتی: شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و اعلان‌های مداوم، مراجعه مکرر به گوشی حین یادگیری، چندوظیفگی که تمرکز را مختل می‌کند، خستگی شناختی ناشی از مصرف زیاد محتوای دیجیتال.
• شکاف مهارت دیجیتال: ناآشنایی با ابزارهای یادگیری برخط، ضعف در سواد رسانه‌ای و تشخیص منابع معتبر، وابستگی به جست‌وجوی سریع به‌جای یادگیری عمیق، مشکل در مدیریت فناوری و داده‌ها.
• مشکلات زیرساخت و دسترسی: اینترنت ناپایدار یا پرهزینه، نبود ابزار مناسب (لپ‌تاپ، تبلت، هدفون)، محدودیت پلتفرم‌های آموزشی در برخی مناطق، قطع ارتباط هنگام کلاس‌های برخط.
• کاهش تعامل انسانی و اجتماعی: نبود ارتباط چهره‌به‌چهره با استاد و همکلاسی‌ها، احساس انزوا یا بی‌انگیزگی، دشواری در کار گروهی و هم‌فکری، ضعف در بازخورددهی و بحث و گفت‌وگو.
• خودانضباطی و مدیریت زمان: نبود ساختار ثابت مثل کلاس حضوری، تعویق‌کار، ناتوانی در برنامه‌ریزی مطالعه در خانه، وابستگی به محیط‌های بیرونی برای تمرکز.
• چالش‌های جسمی و روانی: خستگی چشم، کم‌تحرکی و مشکلات بدنی، فرسودگی ذهنی و تنش ناشی از فناوری، خواب نامنظم به‌دلیل استفاده شبانه از گوشی، افسردگی یا افت انگیزه به‌خاطر انزوا.
• کیفیت محتوا و طراحی آموزشی: تدریس صرفاً از طریق فایل نوشتاری یا سخنرانی ضبط‌ شده؛ نبود تعامل، تمرین یا بازخورد؛ بی‌توجهی به سبک‌های مختلف یادگیری، فقدان شخصی‌سازی و انعطاف‌پذیری.
• امنیت، حریم خصوصی و اعتماد: نگرانی درباره انتشار اطلاعات شخصی، ترس از ضبط شدن جلسات یا سرقت داده‌ها، سوءاستفاده از هوش مصنوعی (مثلاً تقلب، تولید محتوا بدون یادگیری).

پژوهش در یادگیری

زمینه‌های جاری پژوهش در حوزه یادگیری بسیار گسترده است، که می‌توان آنها را در چند محور اصلی زیر دسته‌بندی کرد:

1. نظریه‌ها و رویکردهای یادگیری: شامل بررسی و توسعه نظریه‌های یادگیری (رفتارگرایی، شناخت‌گرایی، سازنده‌گرایی، یادگیری تحولی، یادگیری اجتماعی و ...)؛ و همچنین تحلیل تفاوت‌های فردی در یادگیری (هوش‌های چندگانه، سبک‌های یادگیری، انگیزش، هیجان و خودتنظیمی).
2. روش‌ها و راهبردهای تدریس: طراحی و به‌کارگیری روش‌های نوین تدریس (یادگیری فعال، پروژه‌محور، مسأله‌محور، مشارکتی، معکوس، ...). همچنین پژوهش در زمینه استفاده از فناوری‌های نوین آموزشی (یادگیری الکترونیکی، واقعیت مجازی، و هوش مصنوعی).
3. طراحی آموزشی و برنامه‌درسی: شامل طراحی و ارزیابی برنامه‌های درسی،  سازماندهی محتوا و توالی آموزشی، و انطباق محتوا با نیازهای فراگیران و جامعه.
4. ارزیابی یادگیری و پیشرفت تحصیلی: توسعه ابزارهای سنجش یادگیری (سنجش تکوینی، تراکمی، عملکردی)، بررسی روش‌های نوین ارزشیابی (کارپوشه، آزمون‌های هوشمند، یادگیری مبتنی بر داده).
5. یادگیری در بافت‌های مختلف: یادگیری در محیط‌های رسمی و غیررسمی (مدرسه، دانشگاه، محیط کار، آموزش‌های مادام‌العمر)؛ و یادگیری در بستر فرهنگی و اجتماعی (تأثیر فرهنگ، زبان و زمینه اجتماعی بر یادگیری).
6. عوامل فردی و روان‌شناختی مؤثر بر یادگیری: انگیزش، هیجان، نگرش و باورهای یادگیرندگان؛ تفاوت‌های فردی (جنسیت، سبک شناختی، توانایی‌ها، ناتوانی‌های یادگیری)؛ خودتنظیمی و فراشناخت در یادگیری.
7. فناوری‌های نوین در آموزش: نقش هوش مصنوعی، داده‌کاوی آموزشی و یادگیری ماشینی؛ یادگیری تطبیقی و شخصی‌سازی‌شده؛ و استفاده از بازی‌وارسازی  و شبیه‌سازی‌ها.

آینده یادگیری

بر اساس پژوهش‌ها، روندهای فناوری و تغییرات اجتماعی؛ چشم‌انداز آیندۀ یادگیری، چه دانشگاهی و چه مهارتی، ترکیبی از ویژگی‌های زیر خواهد بود:

• ترکیب یادگیری حضوری و مجازی: کلاس‌ها کاملاً حضوری یا کاملاً برخط نخواهند بود و مدل ترکیبی رایج می‌شود. شامل بخش حضور فیزیکی برای تعامل، آزمایشگاه، بحث؛ و بخش برخط برای محتوا، تمرین، آزمون و بازبینی (دانشگاه= فضا+ پلتفرم)
• یادگیری شخصی‌سازی‌شده: یادگیری برای همه یکسان نخواهد بود. سیستم‌ها، براساس سرعت یادگیری، علایق، سبک یادگیری، و سطح دانش، محتوا و تمرین مناسب برای هر فرد را تولید می‌کنند. هوش مصنوعی نیز مثل یک «مربی شخصی» عمل خواهد کرد.
• مربیگری هوشمند و استفاده از تسهیل‌گر هوش مصنوعی: که در آن دانشجو سؤال می‌پرسد و هوش مصنوعی پاسخ می‌دهد، تکلیف می‌نویسد و سیستم بازخورد فوری می‌دهد. مسیر حرفه‌ای و تحصیلی نیز از طریق AI طراحی می‌شود.  استاد نیز نقش «راهنما و منتور» خواهد داشت، و تنها تدریس‌کننده نخواهد بود.
• یادگیری مهارتی و پروژه‌محور: اهمیت مدرک کمتر شده و مهارت و کار بلدی اولویت می‌گیرد. همچنین یادگیری با پروژه واقعی، همکاری تیمی مجازی، کارآموزی برخط، و حل مسئله به‌جای امتحان تستی، رواج خواهد یافت.
• یادگیری مادام‌العمر: یادگیری بعد از دانشگاه تمام نمی‌شود و افراد برای تغییر شغل، ارتقای مهارت، تطبیق با فناوری؛ به‌طور مداوم دوره‌های کوتاه، برخط یا ترکیبی می‌گذرانند.
• محیط‌های فراواقعی و متاورس آموزشی: در آینده آموزش فقط صفحه نمایش نخواهد بود و کلاس‌های سه‌بعدی مجازی (VR/AR)، شبیه‌سازی آزمایشگاه‌ها، گردش علمی دیجیتال، همکاری با دانشجویان کشورهای دیگر در فضای متاورس گسترش خواهد یافت.
• یادگیری خرد: دانشجوی آینده بیشتر ویدئوی ۵ دقیقه‌ای می‌بیند، تمرین کوتاه حل می‌کند، در اپ یا پلتفرم، یادگیری را ردگیری می‌کند (مثل یادگیری زبان با گوگل دولینگو، ولی برای همۀ علوم).
• ارزیابی جایگزین امتحانات سنتی: امتحانات کاغذی و نمره‌محوری کم‌رنگ می‌شوند. جایگزین‌ها پروژه، کارپوشه و ارائه، آزمون‌های تطبیقی برخط، ارزیابی توسط هوش مصنوعی، همکاری گروهی و مهارت عملی است.
• یادگیری جهانی بدون مرز: دانشجوی آینده می‌تواند از استاد فنلاندی، ژاپنی یا کانادایی یاد بگیرد، مدرک مشترک بین‌المللی داشته باشد، با افراد کشورهای دیگر هم‌کلاس شود، و دوره‌های آموزشی رایگان یا ارزان جهانی را بگذراند.
• تأکید بر انسان، نه فقط فناوری: مهارت‌های نرم  مثل: تفکر انتقادی، ارتباط مؤثر، حل مسئله، خلاقیت، کار تیمی ارزشمندتر از محفوظات خواهد شد.

برای مطالعه بیشتر

• Anderson, T., & Dron, J. (2011). Three generations of distance education pedagogy. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 12(3), 80–97.
• Graham, C. R. (2006). Blended learning systems: Definition, current trends, and future directions. In C. J. Bonk & C. R. Graham (Eds.), The handbook of blended learning (pp. 3–21). Pfeiffer.
• Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall.
• Schunk, D. H. (2012). Learning theories: An educational perspective (6th ed.). Pearson.
• UNESCO. (2021). Reimagining our futures together: A new social contract for education. UNESCO Publishing.
• Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70.
• معماریان حسین (1391). نوآوری در آموزش مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، 436 صفحه.
• معماریان حسین (1398). یاددهی و یادگیری، انتشارات دانشگاه تهران، 314 صفحه.

دکتر حسین معماریان

پاییز 1404

فایل pdf این متن، از لینک مقابل قابل دریافت است.